Değişim ve Dönüşüm
Doç.Dr. Ufuk Güney Özer

Değişmek neden zordur?


Tutum ve davranış; kişilerin olayları nasıl anladığını, hissettiğini ve tepki verdiğini etkileyen bilişsel, duygusal ve amaçlı bileşenlerden oluşan bir kompleksdir. Bu nedenle değişim, bu bileşenlerin üzerinde çalışılması gereken bir süreçtir. İnsanların, herhangi bir alışkanlığın veya davranışın kendilerine bir sorun oluşturduğunu kabul etmeleri, içinde bulundukları farkındalık ve bilinç durumuna bağlıdır. Farkındalık geliştirmek ve değişim bilincine ulaşmak için kişinin çabası en önemli faktördür. Kişisel çabanın yanı sıra bazı durumlarda profesyonel destek gerekebilir. Değişimi başarılı bir şekilde gerçekleştirmek için bilinçli olarak karar vermek, sürekli devam eden bir çaba içinde olmak ve belirli bir amaçla hareket etmek önemlidir. Değişim ve yeni durumu yaratmaya yönelik süreç içinde her an dikkat ve farkındalık durumu şarttır.

1977’de James Prochaska ve Carlo Di Clemente “Değişim Aşamaları” modelini geliştirdi. Bu modelin takip edilmesi, bireyin değişim süreci içinde hangi aşamada bulunduğunu değerlendirmeye yardım eder. “Değişim Aşamaları” modeli, kişiye ve aile bireylerine, değişim ve dönüşüm motivasyonunu ve sürecini daha net olarak gösterir.


değişim ve dönüşüm

Birinci Aşama: Niyet Öncesi

Bu aşamada, kişi bir sorunu olduğunun farkında değildir. Bir sorunu olduğunu bilse bile, ciddiyeti konusunda farkındalığı olmadığı için değişim ihtiyacı hissetmez. Bu konuda bilgi sahibi değildir ve yardım aramaya ilgisizdir.

İkinci Aşama: Niyet

Kişi sorununun bilinçli olarak farkına varmıştır. Bu sorunun çözümü için değişim ve dönüşüm gerektiğinin bilincindedir. Bu sorunun neden olduğu kişisel ve sistemik sonuçların farkındadır. Ancak bu aşamada kararsızlık hakimdir. Kişi aynı anda hem değişim fikrini düşünüp niyet eder, hem de bundan kaçınır. Yaşadığı deneyim, değişimin gerekli olduğu farkındalığı ile hayatını aynı şekilde sürdürme kolaylığı arasında gidip gelmedir.

Üçüncü Aşama: Hazırlık

Hazırlık aşamasında, kişi sorununa yönelik bir değişiklik yapmak için kendisine bir taahhütte bulunur. Hazırlık aşaması bir fırsat penceresi gibidir. Yeni bir yaşam evresi için yollar açar. Bu dönemde kişi acele etmeden, bilinçli bir farkındalıkla değişime hazırlık yapmalıdır. Bu aşamadaki bir kişi hazırlandığı eylem aşamasına girmeyi başarırsa, değişim süreci ileriye doğru hareket edecektir. Eylem aşamasına geçemezse, niyet aşamasına geri dönecektir.

Dördüncü Aşama: Eylem

Eylem aşaması, kişilerin değişime yardımcı olacak belirli eylemler yapmaya başladığı dönemdir. Bu aşamadaki amaç, çözümü istenen soruna yönelik bir değişim ve dönüşüm yaratmaktır. Gerekli değişim ve dönüşümün sağlanması için, kişinin bilinçli bir farkındalıkla sebat ederek devam etmesi gerekir. Değişimin ve dönüşümün korunması için sürdürülmesi en önemli noktadır.

Beşinci Aşama: Sürdürme ve İyileşme

Bu aşamada, öğrenilen ve elde edilen değişikliği korumak ve sürdürmek çok önemlidir. Değişim ve dönüşümün bilinçli bir farkındalık ve sebat ile sürdürülmesi, başlamış olan iyileşme sürecinin devam etmesini sağlar. Geri dönüşlerin ve nükslerin önlenmesi için, daha önce alınmamışsa, bu dönemde profesyonel bireysel destek almak gerekebilir.

Altıncı Aşama: Nüksetme

Kişinin sorun yaratan duruma geri dönmemesi, kişinin gerekli değişim ve dönüşümü gerçekleştirip, sürdürerek iyileştiği anlamına gelir. Ancak kişi eski tutum ve davranış kalıbına dönerse yani nüksetme olursa, bu aşamada önceki dönemlere geri dönmeyi önlemek için, bilinçli bir farkındalıkla kontrolü ele almak önemlidir. Değişim ve dönüşüm yolunda geri dönüşler ve nükslerin olması normaldir. Daha önceki aşamalara dönen kişi, yeniden ve yeniden başlayarak bu süreci tamamlar. Önemli olan, kişinin kararlılığını sürdürerek, bilinçli bir farkındalıkla kontrolü ele alması ve çaba göstermeye devam etmesidir.

Transteorik modelde kişi, bu aşamalardan kendine özgü bir yolla geçer. Her aşamayı, kendi bilinç düzeyi ve farkındalığı doğrultusunda deneyimler. Her aşamada motivasyonuna katkı sunacak profesyonel destek alması, bu süreci daha rahat başarmasına yardımcı olur. Kişi başarmak istediği değişim ve dönüşümü, ulaşmak istediği iyilik halini, her zaman kendi sorumluluğunun bilincinde olarak farkındalıkla ve kararlılıkla gerçekleştirir.